عمل حاصل نمىشود ، بنابراين ، كسى كه خدا را شناخته باشد ، همان شناخت ، وى را به انجام عمل رهنمون مىگردد و آن‌كس كه اهل عمل نباشد ، از شناخت خدا نيز بىنصيب است به هوش باشيد ! كه اجزاء ايمان به هم بستگى دارند » . 8 - نيز از امام صادق عليه السّلام نقل كرده كه فرمود : « يغفر للجاهل سبعون ذنبا قبل ان يغفر للعالم ذنب واحد ؛ « 1 » [ در قيامت ] هفتاد گناه فرد جاهل و نادان بخشيده مىشود با اين‌كه هنوز يك گناه عالم بخشيده نشده است » . از حضرت عيسى عليه السّلام منقول است كه فرمود : « ويل لعلماء السوء كيف تلظّى بهم النار ؛ « 2 » واى بر دانشمندان بد نهاد كه چگونه آتش جهنم برايشان زبانه مىكشد » . روايت فوق دلالت دارد كه عالم و دانشمند نيز مرتكب گناه مىشود و سزاوار آتش دوزخ مىگردد و در اين خصوص تفاوتى بين آن‌كس كه علم و دانش او كامل يا ناقص باشد ، وجود ندارد . البته اين در صورتى است كه تسليم اين تقسيم‌بندى شويم و گرنه كسى كه علمش ناقص است در شمار جاهلان است و اين مطلب صريحا بر سخن صوفيان خط بطلان مىكشد . 9 - هم‌چنين از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله روايت كرده كه فرمود : « من عرف اللّه و عظّمه منع فاه من الكلام و بطنه من الطعام و عنا نفسه بالصيام و القيام . . . ؛ « 3 » آن‌كس كه خدا را شناخته باشد و از او به عظمت ياد كند ، دهان خويش را از بيان سخن ، شكم خود را از غذا باز مىدارد و نفس خويش را با انجام روزه و نماز ، به زحمت مىاندازد . . . » اگر بگوييد : جملهء « . . . و بطنه من الطعام . . . » همان رياضتى را مىرساند كه صوفيان مدعى آنند . پاسخ اين است كه : اين جمله داراى معانى صحيح ديگرى است كه حمل آن بر جنبهء رياضت ، تعيّن ندارد بلكه ترديدى نيست مقصود ، منع شرعى است يعنى شكم خود را از خوردن غذايى كه شرعا حرام يا مكروه است ، نگاهدارد . البته بعيد نيست منظور رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله از جملهء « . . . و عنا نفسه بالصيام . . . » عطف تفسير باشد . به‌هرحال به روشنى پيداست كه اين سخن بر ساقط شدن عمل و عبادت پس از شناخت خدا بلكه كمال شناخت وى ، دلالت ندارد . و اللّه أعلم .

--> ( 1 ) . كافى ج 2 ، ص 47 . ( 2 ) . همان ج 2 ، ص 47 . ( 3 ) . سفية البحار ج 2 ، ص 179 .